Media codziennie informują o konfliktach, nierównościach i naruszeniach praw człowieka. Znacznie rzadziej podejmują jednak temat systemowego wykorzystywania zwierząt. Nawet gdy zwierzęta pojawiają się w wiadomościach, zwykle przedstawiane są z perspektywy ludzkich potrzeb i interesów. Dlaczego tak się dzieje? Czy dziennikarstwo rzeczywiście pozostaje neutralne wobec naszego stosunku do innych gatunków?
Odpowiedzi na te pytania poszukuje María Ruiz Carreras w artykule Invisibilization of Animal Journalism: Ideological Gatekeeping, Soft Censorship, and Marginalization of Antispeciesist Journalists in Spanish Written Media opublikowanym na łamach Animal Ethics Review.
Autorka przeprowadziła pogłębione wywiady z dziewięciorgiem hiszpańskich dziennikarzy zajmujących się tematyką antygatunkowistyczną. Ich doświadczenia pokazują, że marginalizacja praw zwierząt w mediach nie wynika wyłącznie z niewielkiego zainteresowania redakcji tą problematyką.
Znaczenie mają również utrwalone przekonania, interesy ekonomiczne, praktyki redakcyjne i niepisane zasady określające, które tematy uznaje się za poważne, wiarygodne i warte publikacji.
Zwierzęta w wiadomościach – obecne, ale niewidoczne
Zwierzęta nie są całkowicie nieobecne w mediach. Przeciwnie, regularnie pojawiają się w doniesieniach o rolnictwie, zdrowiu publicznym, ochronie środowiska czy zwierzętach domowych.
Problem polega na tym, z czyjej perspektywy opowiadane są te historie.
W materiałach dotyczących hodowli zwierzęta przedstawiane są najczęściej jako element produkcji żywności. W wiadomościach o epidemiach – jako potencjalne zagrożenie dla ludzi. W doniesieniach o ochronie przyrody – jako element ekosystemów, których zachowanie ma znaczenie również dla naszego dobrobytu.
Rzadziej pojawia się pytanie o dobro samych zwierząt, ich doświadczenia, cierpienie czy interes w dalszym życiu.
Właśnie tę sytuację autorka określa jako niewidzialność zwierząt pozaludzkich. Zwierzęta są obecne w przekazie medialnym, ale ich podmiotowość pozostaje pominięta.
Jeden z uczestników badania zauważa, że hiszpańskie wiadomości dotyczące zwierząt niemal zawsze mieszczą się w kilku kategoriach: zwierząt domowych, ochrony przyrody, hodowli i zdrowia publicznego. Wszystkie te obszary są zwykle przedstawiane z punktu widzenia interesów człowieka.
W rezultacie cierpienie i wykorzystywanie zwierząt nie są postrzegane jako samodzielne problemy etyczne, ale przede wszystkim jako kwestie gospodarcze, zdrowotne lub środowiskowe.
Kto decyduje, co zasługuje na uwagę mediów?
Aby wyjaśnić mechanizmy tej marginalizacji, Ruiz Carreras odwołuje się do kilku koncepcji z zakresu nauk o komunikacji.
Jedną z nich jest teoria gatekeepingu, czyli selekcjonowania informacji.
Redaktorzy, wydawcy i inni uczestnicy procesu redakcyjnego pełnią funkcję „strażników dostępu”, którzy decydują o tym, jakie informacje trafią do odbiorców, w jakiej formie zostaną przedstawione i jak dużą otrzymają widoczność.
Z kolei teoria agenda-setting, rozwijana między innymi przez Maxwella McCombsa i Donalda Shawa (w 2008 r. Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego wydało książkę
„Ustanawianie agendy – media masowe i opinia publiczna” McCombsa), wskazuje, że media wpływają nie tylko na nasze postrzeganie wydarzeń, ale również na to, które problemy uznajemy za ważne.
Jeśli określony temat jest konsekwentnie pomijany, może zostać uznany za mało istotny w debacie publicznej, niezależnie od rzeczywistej skali problemu.
W przypadku zwierząt oznacza to, że brak regularnych informacji o ich wykorzystywaniu sprzyja społecznemu przekonaniu, iż nie jest to zagadnienie wymagające poważnej dyskusji politycznej czy etycznej.
Wybór tematów nie jest jednak jedynym problemem. Równie ważny jest sposób ich przedstawiania, określany w teorii komunikacji jako framing, czyli ramowanie przekazu.
Ta sama sytuacja może zostać opisana jako problem ekonomiczny przemysłu hodowlanego albo jako problem cierpienia zwierząt. Oba ujęcia kierują uwagę odbiorców na zupełnie inne aspekty rzeczywistości.
Media nie tylko opisują świat. Poprzez wybór tematów, języka i perspektywy współtworzą nasze wyobrażenie o tym, co jest normalne, ważne i moralnie dopuszczalne.
Gatunkowizm jako niewidoczna ideologia dziennikarzy
Ważnym pojęciem wykorzystywanym w artykule jest gatunkowizm (speciesism), czyli dyskryminacyjne różnicowanie znaczenia moralnego istot ze względu na ich przynależność gatunkową.
W odniesieniu do mediów oznacza to, że interesy ludzi są uznawane za naturalny i podstawowy punkt odniesienia, podczas gdy interesy innych zwierząt pozostają drugorzędne.
Autorka odwołuje się także do pojęcia karnizmu, rozwijanego przez Melanie Joy. Karnizm opisuje system przekonań, który sprawia, że wykorzystywanie i spożywanie określonych gatunków zwierząt postrzegane jest jako coś normalnego, naturalnego i koniecznego.
Te przekonania nie muszą być świadomie deklarowane przez dziennikarzy czy redaktorów. Mogą przejawiać się w języku, przyjmowanych założeniach oraz decyzjach dotyczących publikacji.
Artykuł krytykujący warunki hodowli może zostać zaakceptowany, ponieważ mieści się w powszechnie akceptowanej perspektywie poprawy dobrostanu zwierząt. Znacznie większy opór może natomiast wywołać tekst kwestionujący samą zasadność wykorzystywania zwierząt do produkcji żywności.
To rozróżnienie ma istotne znaczenie.
Dziennikarstwo o dobrostanie zwierząt może wskazywać, jak ograniczać ich cierpienie w istniejącym systemie. Dziennikarstwo antygatunkowistyczne stawia również pytanie, czy sam system wykorzystywania zwierząt jest moralnie uzasadniony.
Z relacji badanych dziennikarzy wynika, że redakcje częściej akceptują pierwsze podejście, podczas gdy drugie bywa postrzegane jako zbyt radykalne.
Dlaczego prawa zwierząt traktuje się inaczej niż inne kwestie społeczne?
Jednym z najbardziej interesujących wątków badania jest porównanie dziennikarstwa antygatunkowistycznego z materiałami dotyczącymi feminizmu, przeciwdziałania rasizmowi czy praw lokatorów.
Według części rozmówców perspektywy te stopniowo zdobywały legitymizację w mediach. Dzisiaj dziennikarze mogą otwarcie deklarować sprzeciw wobec przemocy w stosunku do kobiet czy dyskryminacji rasowej, niekoniecznie narażając się przez to na utratę zawodowej wiarygodności.
W przypadku praw zwierząt sytuacja wygląda inaczej.
Dziennikarz otwarcie prezentujący perspektywę antygatunkowistyczną może zostać uznany za aktywistę, którego poglądy uniemożliwiają obiektywne przedstawienie rzeczywistości.
Powstaje w ten sposób podwójny standard.
Zaangażowanie w sprawy dotyczące ludzkiej krzywdy bywa traktowane jako wyraz odpowiedzialności społecznej. Podobne zaangażowanie na rzecz zwierząt może natomiast zostać uznane za przejaw nadmiernej emocjonalności lub braku profesjonalizmu.
Niektórzy rozmówcy porównują obecną sytuację dziennikarstwa antygatunkowistycznego do trudności, jakie kilkadziesiąt lat temu napotykało opisywanie przemocy wobec kobiet jako problemu systemowego, a nie jedynie zbioru odosobnionych zdarzeń.
Jednocześnie uczestnicy badania różnią się w ocenie przyszłości. Część dostrzega możliwość stopniowego upowszechnienia perspektywy antygatunkowistycznej, inni uważają, że media nadal pozostają od tego bardzo daleko.
Obiektywizm czy pozorna równowaga?
Szczególnym mechanizmem marginalizacji jest sposób stosowania dziennikarskiej zasady równowagi.
Przedstawianie różnych stanowisk stanowi ważny element rzetelnego dziennikarstwa. Problem pojawia się jednak wtedy, gdy zasada ta stosowana jest wybiórczo lub służy podważaniu dobrze udokumentowanych informacji.
Rozmówcy Ruiz Carreras opisują sytuacje, w których redakcje wymagały przedstawiania przeciwstawnych stanowisk nawet w materiałach opartych na dokumentach, raportach policyjnych czy orzeczeniach sądowych.
Dziennikarze podejmujący temat wykorzystywania zwierząt musieli niekiedy spełniać bardziej rozbudowane wymagania dotyczące źródeł niż autorzy tekstów poświęconych innym problemom społecznym.
Nie chodzi tu o kwestionowanie zasadności umożliwienia krytykowanym podmiotom odniesienia się do zarzutów. Problemem jest nierówne stosowanie standardów oraz traktowanie perspektywy podważającej wykorzystywanie zwierząt jako mniej wiarygodnej już na etapie wyboru źródeł.
Autorka wiąże to z problemem fałszywej równowagi, dyskutowanym również w badaniach nad medialnym przedstawianiem zmian klimatu.
Neutralność dziennikarska nie polega na automatycznym uznawaniu każdej perspektywy za równie uzasadnioną ani na traktowaniu dominujących przekonań jako obiektywnego opisu świata.
Cicha cenzura – kiedy artykuł nie zostaje zakazany, lecz traci znaczenie
Jednym z najważniejszych ustaleń badania jest opis mechanizmów określanych jako soft censorship, czyli miękka lub cicha cenzura.
W odróżnieniu od bezpośredniego zakazu publikacji są to działania redakcyjne, które ograniczają widoczność i znaczenie określonych treści bez ich całkowitego usuwania.
Dziennikarze wskazują między innymi na dwa charakterystyczne zjawiska.
Pierwszym jest rezygnowanie z publikacji zdjęć pokazujących rzeczywiste warunki wykorzystywania zwierząt. Redakcje mogą uzasadniać takie decyzje obawą przed zniechęceniem odbiorców drastycznymi obrazami.
Powstaje jednak pytanie, czy ochrona czytelników przed nieprzyjemnymi emocjami nie prowadzi równocześnie do ukrywania rzeczywistego charakteru praktyk opisywanych w artykułach.
Drugim mechanizmem jest przenoszenie materiałów informacyjnych do działów opinii.
Artykuł dokumentujący określone zjawisko może zostać zakwalifikowany jako publicystyka tylko dlatego, że jego wnioski podważają dominujący sposób myślenia o zwierzętach.
Taka decyzja wpływa na sposób odbioru tekstu. Zamiast materiału przedstawiającego fakty czytelnik otrzymuje publikację oznaczoną jako subiektywne stanowisko autora.
W ten sposób perspektywa antygatunkowistyczna może być przedstawiana jako jedna z wielu prywatnych opinii, a nie jako uzasadniony punkt widzenia w dyskusji o rzeczywistych problemach społecznych.
Opublikowany artykuł nie zawsze jest artykułem widocznym
Badanie pokazuje również, że samo dopuszczenie tekstu do publikacji nie oznacza zapewnienia mu rzeczywistego dotarcia do odbiorców.
Współczesne redakcje dysponują wieloma sposobami zwiększania lub ograniczania widoczności materiałów. Znaczenie ma umieszczenie artykułu na stronie głównej, obecność zdjęcia, pozycja w serwisie, promocja w mediach społecznościowych czy uwzględnienie publikacji w newsletterze.
Niektórzy rozmówcy zauważają, że teksty o prawach zwierząt są publikowane, ale otrzymują mniej eksponowane miejsca niż inne materiały.
Artykuł może znajdować się tak daleko na stronie internetowej, że dotarcie do niego wymaga długiego przewijania. Może zostać opublikowany bez zdjęcia, które przyciągałoby uwagę czytelników. Może też nie zostać uwzględniony w zestawieniach najważniejszych wiadomości.
Dziennikarze zwracają również uwagę na publikowanie odnośników w mediach społecznościowych w godzinach ograniczonej aktywności odbiorców.
Nie oznacza to, że każda taka decyzja jest świadomą próbą cenzurowania treści. Sami uczestnicy badania przyznają, że nie zawsze mają dowody na celowe ograniczanie zasięgów.
Ich relacje pokazują jednak, jak istotne znaczenie dla obecności tematu w debacie publicznej mają pozornie techniczne decyzje redakcyjne.
Widoczność informacji zależy nie tylko od tego, czy została opublikowana, ale również od tego, gdzie, kiedy i w jaki sposób została przedstawiona.
Dodatkową trudność stanowią mechanizmy reklamowe. Jeden z uczestników badania opisuje sytuację, w której artykuł dotyczący wykorzystywania świń może sąsiadować z reklamą sprzętu do grillowania.
To przykład napięcia między antygatunkowistycznym przekazem a komercyjnym modelem funkcjonowania mediów.
Dlaczego nawet media progresywne unikają niektórych tematów?
Interesującym elementem badania jest obserwacja, że opór wobec dziennikarstwa antygatunkowistycznego nie ogranicza się do mediów konserwatywnych.
Pojawia się również w redakcjach, które deklarują przywiązanie do sprawiedliwości społecznej, praw człowieka czy ochrony środowiska.
Zdaniem rozmówców wynika to między innymi z faktu, że antygatunkowizm kwestionuje zachowania powszechne także wśród osób zaangażowanych w inne ruchy społeczne.
Łatwiej potępić korridę lub szczególnie brutalne traktowanie zwierząt, jeśli samemu nie uczestniczy się w tych praktykach. Znacznie trudniej zaakceptować krytykę codziennego spożywania mięsa czy wykorzystywania zwierząt w eksperymentach, ponieważ wymaga to zakwestionowania własnych przyzwyczajeń oraz przekonań.
Badani dziennikarze wspominają również o napięciach z częścią środowisk ekologicznych, zwłaszcza gdy krytykują ekstensywny chów zwierząt lub wskazują na etyczne problemy związane z samym ich wykorzystywaniem.
W takich przypadkach konflikt nie dotyczy wyłącznie różnych poglądów politycznych. Dotyka także granic solidarności moralnej. Można bowiem opowiadać się za sprawiedliwością społeczną i ochroną środowiska, a jednocześnie nie dostrzegać problemu w podporządkowaniu zwierząt ludzkim interesom.
Jest to jeden z punktów, w których badanie Ruiz Carreras łączy się z szerszą krytyką antropocentryzmu.
Czy dziennikarstwo o prawach zwierząt jest mniej poważne?
Marginalizacja tematyki antygatunkowistycznej dotyczy nie tylko treści, ale również osób, które się nią zajmują. Badani dziennikarze opisują doświadczenia lekceważenia ich pracy jako zbyt emocjonalnej, mało profesjonalnej lub odpowiedniej jedynie dla niszowych publikacji.
Pojawia się nawet przekonanie, że zajmowanie się prawami zwierząt może podważać zawodową wiarygodność dziennikarza.
Szczególnie dotkliwe doświadczenia relacjonują kobiety. Oprócz krytyki ich poglądów spotykają się z seksistowskimi komentarzami, w których troska o zwierzęta przedstawiana jest jako przejaw samotności, nieracjonalności lub nadmiernej uczuciowości. W ten sposób marginalizacja antygatunkowizmu może łączyć się z uprzedzeniami dotyczącymi płci.
Autorka zwraca również uwagę na ekonomiczny wymiar problemu.
Dziennikarstwo antygatunkowistyczne często wymaga dodatkowej pracy badawczej, poszukiwania źródeł i uzasadniania znaczenia podejmowanych tematów. Jednocześnie materiały te bywają gorzej wynagradzane lub powstają w ramach nieodpłatnej działalności aktywistycznej. Wielu dziennikarzy nie może utrzymywać się wyłącznie z takiej pracy.
W rezultacie kwestie dotyczące ogromnej liczby zwierząt są podejmowane często dzięki osobistemu zaangażowaniu niewielkiej grupy osób, a nie jako stały i odpowiednio finansowany obszar działalności redakcyjnej.
Co naprawdę pokazuje to badanie?
Wnioski Ruiz Carreras wskazują na istnienie wielu nakładających się mechanizmów utrudniających obecność perspektywy antygatunkowistycznej w hiszpańskim dziennikarstwie.
Trzeba jednak pamiętać o charakterze przeprowadzonego badania. Autorka zastosowała metodę jakościową, opierając się na pogłębionych wywiadach z dziewięciorgiem dziennikarzy zaangażowanych w tę tematykę.
Badanie pozwala więc szczegółowo poznać ich doświadczenia, interpretacje i trudności zawodowe. Nie jest natomiast ilościową analizą całego hiszpańskiego rynku medialnego.
Nie pozwala ustalić, jak często określone mechanizmy występują we wszystkich redakcjach, ani jednoznacznie potwierdzić, że każda decyzja ograniczająca widoczność materiału wynika z celowej dyskryminacji.
Nie zmienia to znaczenia zebranych relacji. Ich powtarzalność wskazuje na problemy, które trudno wyjaśnić wyłącznie pojedynczymi konfliktami między dziennikarzami a redaktorami.
Wyniki stanowią również punkt wyjścia do dalszych badań nad tym, jak redakcje podejmują decyzje, jakie znaczenie mają interesy ekonomiczne mediów oraz w jaki sposób dziennikarze mogą zwiększać widoczność problemów dotyczących zwierząt.
Zmiana języka to dopiero początek
Artykuł Ruiz Carreras pokazuje, że obecność praw zwierząt w mediach nie zależy wyłącznie od liczby dziennikarzy zainteresowanych tą tematyką. Wymaga również zmiany sposobu, w jaki redakcje definiują znaczenie informacji, rozumieją obiektywizm i podejmują decyzje dotyczące publikacji.
Perspektywa antygatunkowistyczna nie musi oznaczać rezygnacji z rzetelności dziennikarskiej. Przeciwnie, może skłaniać do zadawania pytań, które dotychczas pozostawały pomijane.
Dlaczego interesy zwierząt tak rzadko pojawiają się w debacie politycznej? Dlaczego systemowe wykorzystywanie innych gatunków jest przedstawiane jako oczywisty element gospodarki? Dlaczego sprzeciw wobec cierpienia ludzi uznaje się za moralnie uzasadniony, podczas gdy podobna troska o zwierzęta bywa traktowana jako nadmierna emocjonalność?
Dziennikarstwo nie musi przyjmować z góry określonych odpowiedzi na te pytania. Powinno jednak umożliwiać ich poważne rozpatrywanie.
Jeżeli media mają przedstawiać rzeczywistość w sposób rzetelny i krytyczny, nie mogą ograniczać jej wyłącznie do ludzkiego punktu widzenia.
Problem niewidzialności zwierząt jest zatem czymś więcej niż kwestią liczby artykułów poświęconych ich losowi. Dotyczy samych granic debaty publicznej oraz tego, czy uznajemy interesy innych istot za wystarczająco ważne, by stały się przedmiotem niezależnego dziennikarstwa.
Być może pierwszym krokiem do zmiany jest dostrzeżenie nie tylko tego, co media nam pokazują, ale również tego, czego konsekwentnie nie pokazują – i dlaczego.
Tekst opracowany na podstawie artykułu naukowego: Ruiz Carreras, M. (2026). Invisibilization of Animal Journalism: Ideological Gatekeeping, Soft Censorship, and Marginalization of Antispeciesist Journalists in Spanish Written Media. AER, 6, 49–75.
DOI: https://doi.org/10.31009/aer.2026.v6.03
Wszystkie zdjęcia zamieszczone w tekście zostały wykonane w Hiszpanii.