Zwierzęta nie mają głosu. Tak przynajmniej zwykło się o nich mówić. Angielskie określenie voiceless, czyli „pozbawieni głosu”, pojawia się często w wypowiedziach osób działających na rzecz praw zwierząt. Nie musi jednak, rzecz jasna, oznaczać dosłownej niezdolności do komunikowania się. Może również odnosić się do tych, którzy nie mają wpływu na decyzje dotyczące własnego życia.
Zwierzęta przecież komunikują się nieustannie. Za pomocą dźwięków, ruchów, gestów, zapachów, postawy ciała i zachowań, których znaczenia często nawet nie próbujemy poznać. Wyrażają strach, ból, przywiązanie, zadowolenie czy sprzeciw. Nie potrzebują do tego ludzkiej mowy. Mimo to ich komunikaty rzadko mają znaczenie w sytuacjach, w których ludzie decydują o ich losie.
W artykule Silence Is Not Without Voice: Including Deaf Culture within Multicultural Curricula H. Dirksen L. Bauman i Jennifer Drake opisują doświadczenia związane z włączeniem kultury Głuchych do programu uniwersyteckiego kursu poświęconego marginalizacji, tożsamości i oporowi wobec dominujących norm kulturowych. Osoby autorskie krytykują sprowadzanie głuchoty wyłącznie do kategorii medycznej niepełnosprawności, wskazując, że takie podejście pomija język, historię i tożsamość społeczności Głuchych. Bauman przywołuje również własne doświadczenie pracy w szkole dla osób Głuchych, gdzie odkrył, że to on, jako osoba słysząca, znalazł się w pozycji językowego outsidera. Okazało się, że to, co wcześniej uważał za naturalną normę, było jedynie perspektywą dominującej większości.
Nie chodzi oczywiście o utożsamianie doświadczeń osób Głuchych z sytuacją zwierząt pozaludzkich. Można jednak dostrzec podobny mechanizm definiowania innych przez wskazywanie tego, czego rzekomo im brakuje. Człowiek od wieków przypisuje sobie szczególną pozycję, powołując się na rozum, język, moralność czy samoświadomość. Nawet kiedy kolejne badania podważają przekonanie o wyłączności tych cech, znajdujemy następne kryteria, które mają uzasadniać naszą wyjątkowość i wynikające z niej przywileje.
Zwierzętom stawiamy przy tym wymagania, których nie stosujemy konsekwentnie wobec ludzi. Nie uzależniamy przecież prawa człowieka do życia od jego zdolności posługiwania się językiem, rozumienia abstrakcyjnych pojęć czy podejmowania racjonalnych decyzji. Dlaczego więc w przypadku przedstawicieli innych gatunków cechy te miałyby rozstrzygać o wartości ich życia?
W języku nierówność ta jest szczególnie widoczna. Świnia staje się „żywcem”, krowa „sztuką bydła”, a szczur „szkodnikiem”. Zwierzęta liczy się w tonach, sztukach i wydajności produkcji. W laboratoriach bywają materiałem badawczym, w tzw. gospodarce łowieckiej populacją wymagającą regulacji, w domach substytutem terapeuty lub pocieszyciela. Za tymi określeniami znikają jednostki, ich doświadczenia i interesy. Łatwiej mówić o „produkcji mięsa” czy „pozyskaniu rogacza” niż o odbieraniu życia czującym istotom. Przemoc nie znika, kiedy nadamy jej techniczną nazwę. Staje się jedynie mniej widoczna.
Podobny problem dotyczy reprezentacji. Kto decyduje, co jest dobre dla zwierząt? Kto wyznacza granice dopuszczalnego cierpienia i rozstrzyga, kiedy ich interesy można poświęcić? Hodowcy wypowiadają się o dobrostanie tzw. zwierząt hodowlanych (niezależnie od tego, czy chodzi o kury, krowy, świnie, łososie czy psy), myśliwi o konieczności ochrony przyrody, a przedstawiciele przemysłu o odpowiedzialnym wykorzystywaniu zwierząt. W debacie publicznej szczególnie silną pozycję mają więc często ci, którzy bezpośrednio lub pośrednio korzystają z ich eksploatacji.
Zwierzęta nie mogą przemawiać w parlamentach, organizować protestów na ludzkich zasadach ani samodzielnie dochodzić swoich praw przed sądami. Ich interesy zależą od tego, czy znajdą się ludzie gotowi je reprezentować. A nawet wtedy muszą konkurować z interesami tych, którzy czerpią korzyści z ich wykorzystywania.
W dalszej części wspomnianego artykułu Bauman i Drake przytaczają rozważania studentki Youlli Pierre, analizującej dramat Marka Medoffa Children of a Lesser God. Pierre odróżnia biologiczną zdolność słyszenia od słuchania rozumianego jako gotowość do zrozumienia drugiej osoby. Zauważa, że osoby Głuche dysponują sposobami komunikacji, których osoby słyszące mogą nie znać, i stawia przewrotne pytanie, czy to przypadkiem nie ci ostatni pozostają wobec nich niemi. Rozwijając tę myśl, wskazuje na niezdolność dominującej kultury do słuchania innych społeczności.
Odnosząc tę refleksję do naszego stosunku do zwierząt, można postawić pytanie: czy rzeczywiście nie potrafimy odczytać ich sprzeciwu, czy po prostu nie chcemy uznać go za istotny? Być może problem nie leży w ograniczeniach zwierzęcej komunikacji, lecz w naszej niechęci do wyciągania konsekwencji z tego, co zwierzęta próbują nam przekazać.
Trudno przecież pomylić próbę ucieczki z wyrażeniem zgody. Zwierzę szarpiące się podczas unieruchamiania, uciekające przed człowiekiem czy próbujące wydostać się z zamknięcia nie pozostaje bierne. Jego zachowanie coś komunikuje, nawet jeśli nie potrafimy dokładnie odtworzyć jego doświadczenia. Tyle że sprzeciw ten niewiele zmienia. Zwierzę może protestować, bronić się, próbować ucieczki, ale ostateczna decyzja i tak należy do człowieka.
Nie sprowadzajmy jednak tego problemu wyłącznie do braku empatii. Odmowa uznania zwierzęcej perspektywy jest głęboko zakorzeniona w prawie, gospodarce, edukacji i codziennych praktykach społecznych. Zwierzę może odczuwać ból, lecz jego życie nadal może zostać zakończone dla cudzego posiłku (o którym zjadający i tak nie będzie pamiętał za kilka dni czy tydzień). Może nawiązywać relacje społeczne, ale zostanie oddzielone od innych, jeśli wymaga tego proces produkcyjny. Wiedza o zdolnościach poznawczych i emocjonalnych zwierząt nie doprowadziła do powszechnego zakwestionowania samej zasady ich wykorzystywania. Co najwyżej skłoniła nas do dyskusji o sposobach bardziej „humanitarnej” eksploatacji.
Dlatego walka o prawa zwierząt, nasza wspólna walka, wymaga czegoś więcej niż przekonywania społeczeństwa, że zwierzęta są inteligentne, wrażliwe i zdolne do cierpienia. Wymaga podważenia przekonania, że sama przynależność gatunkowa może uzasadniać podporządkowanie jednych istot drugim. Wymaga również zmiany edukacji, w której zwierzęta poznajemy przede wszystkim jako organizmy biologiczne, elementy ekosystemów lub zasoby użytkowe. Znacznie rzadziej rozmawiamy o nich jako o jednostkach, których interesy mogą pozostawać w konflikcie z naszymi.
Sprawa zwierząt nie należy przecież wyłącznie do biologii, weterynarii czy ochrony środowiska. Jest także problemem prawa, filozofii, socjologii, ekonomii i stosunków władzy. Zamiast zastanawiać się jedynie nad poprawą warunków hodowli, powinniśmy pytać, dlaczego w ogóle uznajemy hodowanie czujących istot na zabicie za dopuszczalne.
Ruch na rzecz wyzwolenia (albo, jak swego czasu powiedział prof. Elżanowski na Marszu Wyzwolenia Zwierząt, wyzwalania) zwierząt może korzystać z doświadczeń innych ruchów emancypacyjnych, rozpoznając wspólne mechanizmy dominacji i wykluczenia. Nie wymaga to utożsamiania różnych krzywd ani pomijania odmienności doświadczeń. Różnica nie musi oznaczać niższości, a przewaga nie daje moralnego prawa do wykorzystywania innych.
Wróćmy więc do określenia voiceless. Trafnie opisuje ono położenie zwierząt, którym odmawia się politycznej sprawczości i możliwości wpływania na decyzje dotyczące ich życia. Nie oznacza jednak, że nie mają własnej perspektywy, potrzeb czy sposobów komunikowania się. To rozróżnienie jest ważne także dla aktywizmu. Nie nadajemy zwierzętom interesów ani pragnień. One istnieją niezależnie od nas. Możemy natomiast walczyć o to, by były respektowane.
Zwierzęta potrafią komunikować swoje potrzeby, emocje i sprzeciw. Problem nie polega na tym, że nie mają głosu, lecz na tym, że ludzie świadomie go ignorują. Ich sprzeciw nie powinien być lekceważony tylko dlatego, że nie wyrażają go ludzkimi słowami. Nie mamy też moralnego prawa decydować o ich życiu i śmierci wyłącznie na podstawie własnych korzyści.
Czyż nie pasują tu idealnie słowa Alice Walker?
Zwierzęta na świecie istnieją z własnych powodów. Nie zostały stworzone dla ludzi tak samo, jak czarni ludzie nie zostali stworzeni dla białych, a kobiety dla mężczyzn.
Być może największym problemem nigdy nie było to, że zwierzęta „milczą”. Problemem jest to, jak wiele wysiłku wkładamy w to, żeby ich nie słyszeć.
Dziękujemy Oliwii Piotrowskiej-Wieczorek za pożyczenie książki The Disability Studies Reader pod redakcją Lennarda J. Davisa (wydanej w 1997 r. przez Routledge), z której pochodzi wspominany w powyższym tekście rozdział Silence Is Not Without Voice: Including Deaf Culture within Multicultural Curricula autorstwa H. Dirksen L. Baumana i Jennifer Drake.