18 lipca po raz trzeci obchodziliśmy Światowy Dzień Obrony Zwierząt Liminalnych – święto ustanowione przez francuską organizację PAZ (Projet Animaux Zoopolis). Datę wybrano dla upamiętnienia wydania książki „Zoopolis. Teoria polityczna praw zwierząt” autorstwa Sue Donaldson i Willa Kymlicki, od której tytułu pochodzi również nazwa organizacji. Polski przekład, autorstwa Michała Stefańskiego i Marii Wańkowicz, opublikowano dzięki Fundacji Oficyna 21.
Zwierzęta liminalne (graniczne) to zwierzęta żyjące na wolności w przestrzeni miejskiej: między innymi gołębie, szczury, lisy, wrony, mewy czy wiewiórki. Żyją one, z
konieczności lub z wyboru, w bliskości człowieka, na przykład w miastach, niekiedy korzystając ze stworzonej przez człowieka infrastruktury. Udało im się dobrze zaadaptować do takiego środowiska życia. Towarzyszą nam każdego dnia, choć najczęściej pozostają niezauważane, pogardzane albo przedstawiane wyłącznie jako „problem”.
Światowy Dzień Obrony Zwierząt Liminalnych ma skłaniać do refleksji nad tym, jak dzielimy przestrzeń miejską z jej pozaludzkimi mieszkańcami, a także zwracać uwagę na okrutne metody stosowane wobec nich na masową skalę. W 2024 roku głównym tematem dnia była pokojowa koegzystencja z gołębiami, a w 2025 roku – walka z pułapkami lepowymi. W 2026 roku PAZ, obok prowadzonych stale kampanii dotyczących gołębi i gryzoni, zwraca szczególną uwagę na wpływ tradycyjnych fajerwerków i zachęca samorządy do zastępowania ich bezpieczniejszymi rozwiązaniami.
Hałas, gwałtowne błyski, pozostałości po spalaniu oraz plastikowe odłamki zagrażają zarówno zwierzętom żyjącym na wolności, jak i tym pozostającym pod opieką ludzi (a także ludziom, rzecz jasna). Przerażone ptaki mogą opuszczać gniazda i młode, zrywać się nocą do panicznego lotu albo ulegać wypadkom. Psy i koty uciekają, gubią się i doświadczają silnego stresu. Fajerwerki zanieczyszczają również glebę i wodę. Świętowanie nie musi jednak oznaczać ich cierpienia – możliwe są pokazy dronów, światła i laserów oraz inne widowiska pozbawione gwałtownych wybuchów (aczkolwiek warto wspomnieć, że także to nie jest bez wpływu na przyrodę).
Słuszna krytyka fajerwerków i próby ich ograniczenia lub zakazania odbywają się w różnych zakątkach świata, także w naszym kraju. Sejm pracuje nad projektami zmierzającymi do zakazania osobom prywatnym lub nieposiadającym odpowiednich uprawnień używania większości popularnych fajerwerków kategorii F2 i F3. Projekty z druków nr 350 i 729 zostały połączone, a po drugim czytaniu ponownie skierowane do Komisji Nadzwyczajnej do spraw ochrony zwierząt. Komisja rozpatrzyła poprawki 17 czerwca 2026 roku, jej sprawozdanie można przeczytać tutaj. Opór branży pirotechnicznej, co niezbyt dziwi, oczywiście jest duży.
Założenia inicjatywy PAZ są bliskie działaniom naszej Fundacji. W 2024 roku zorganizowaliśmy konferencję poświęconą gołębiom miejskim, w której udział wzięli m.in. dr Kazimierz Walasz z Małopolskiego Towarzystwa Ornitologicznego, Dariusz Grochal z Inicjatywy Zakaz Kolców i (wtedy jeszcze niezarejestrowanej) Fundacji Chatka Gołębia oraz zoopsycholog i bioetyk dr hab. Marcin Urbaniak, prof. UKEN.
W ubiegłym roku natomiast zorganizowaliśmy pierwszą w Polsce konferencję dotyczącą szczurów – zwierząt wyjątkowo silnie stygmatyzowanych i zwalczanych przy użyciu okrutnych metod. W tym roku odbędzie się jej druga edycja. Poniżej nagrania z 2025 roku.
Zmiana sposobu traktowania zwierząt liminalnych wymaga nie tylko rezygnacji z metod śmiercionośnych. Potrzebujemy ochrony ich siedlisk, rozwiązań opartych na wiedzy o biologii poszczególnych gatunków, odpowiedzialnej polityki żywnościowej i odpadowej oraz edukacji. Przede wszystkim musimy przestać urządzać miasta tak, jakby należały wyłącznie do ludzi. Gołębie, szczury i inne zwierzęta nie są intruzami – są mieszkańcami wspólnej przestrzeni, a sposób, w jaki je traktujemy, mówi wiele o nas samych.
Warto przeczytać/posłuchać:
- Gzyra, D. (2016). Zwierzęta pozaludzkie jako podmioty polityki. Koncepcja zoopolis i jej krytyka. Zoophilologica. Polish Journal of Animal Studies, (2), 253–262.
https://journals.us.edu.pl/index.php/ZOOPHILOLOGICA/article/view/6183 - Wolch, J. (2022). Zoöpolis (A. Barcz, tłum.). Prace Kulturoznawcze, 26(3), 93–115. https://doi.org/10.19195/0860-6668.26.3.6
- Biernacka, K. (2019, 9 sierpnia). Komu obywatelstwo? – recenzja „Zoopolis”. Słowa są ważne. https://slowasawazne.pl/2019/08/komu-obywatelstwo-recenzja-zoopolis/
- Rozmowa z Sue Donaldson i Willem Kymlicką w podkaście OVERSHOOT.